Karbon Piyasaları ve Mevzuat
Türkiye Ulusal Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) ve İklim Kanunu Mimarisi
Türkiye'nin 2053 Net Sıfır emisyon hedefi doğrultusunda hazırlanan İklim Kanunu ve bu kanunun omurgasını oluşturan Ulusal Emisyon Ticaret Sistemi (ETS), Türk sanayisinin ve enerji sektörünün karşılaşacağı en kapsamlı yapısal reformdur. EPİAŞ bünyesinde kurulacak organize karbon piyasası, 'Kirleten Öder' prensibini somut bir piyasa fiyatına dönüştürecektir. Bu sistem, aynı zamanda Avrupa Birliği'nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM/CBAM) kapsamında Türk ihracatçılarının Brüksel'e sınır vergisi ödemek yerine, karbon bedelini ülke içinde bırakmasını sağlayacak kritik bir kalkandır.
İklim Kanunu'nun Temel Yasal Çerçevesi
Türkiye İklim Kanunu; sera gazı emisyonlarının izlenmesi, doğrulanması, ulusal karbon bütçesinin belirlenmesi ve piyasa temelli mekanizmaların kurulmasını yasal güvenceye bağlar. Kanun, emisyon yoğun sektörler için yıllık üst sınır (Cap) koyarak toplam salınımı her yıl kademeli olarak düşürmeyi hedefler. Tesisler, saldıkları her bir ton CO₂ eşdeğeri sera gazı için sisteme bir adet 'Emisyon Tahsisatı' (EUA eşdeğeri) teslim etmekle yükümlü tutulacaktır.
Teknik Değerlendirme & Metodoloji Notu
İklim Kanunu'nun Temel Yasal Çerçevesi kapsamında saha verileri ve resmi mevzuat parametreleri doğrultusunda analiz gerçekleştirilmiştir.
EPİAŞ Karbon Piyasası ve Cap-and-Trade Modeli
Türkiye ETS'si, EPİAŞ'ın elektrik ve doğal gaz piyasalarındaki uzlaştırma ve takas tecrübesi üzerine inşa edilmektedir. Sistem 'Cap-and-Trade' (Üst Sınır ve Ticaret) prensibiyle çalışır: Hükümet piyasaya belirli miktarda tahsisat sürer; emisyonunu ucuz teknolojiyle azaltabilen şirketler ellerinde kalan fazla tahsisatları, emisyon azaltımı pahalı olan tesislere EPİAŞ piyasa platformu üzerinden satar. Böylece karbonsuzlaşma, ülke genelinde en düşük maliyetle gerçekleştirilmiş olur.
Teknik Değerlendirme & Metodoloji Notu
EPİAŞ Karbon Piyasası ve Cap-and-Trade Modeli kapsamında saha verileri ve resmi mevzuat parametreleri doğrultusunda analiz gerçekleştirilmiştir.
Ücretsiz Tahsisat (Free Allocation) ve Karbon Kaçağı Koruması
Sistemin ilk yıllarında Türk sanayisinin uluslararası rekabet gücünü korumak ve üretimin karbon fiyatı olmayan ülkelere kaymasını (karbon kaçağı - carbon leakage) önlemek amacıyla 'Ücretsiz Tahsisat' mekanizması uygulanacaktır. Tahsisatlar tarihsel emisyonlara göre değil; sektördeki en verimli %10'luk tesisin emisyon yoğunluğunu temsil eden 'Referans Değer' (Benchmark) yaklaşımına göre dağıtılacaktır. Zamanla ücretsiz tahsisat oranları düşürülerek açık artırma (ihale) yoluyla satışa geçilecektir.
Teknik Değerlendirme & Metodoloji Notu
Ücretsiz Tahsisat (Free Allocation) ve Karbon Kaçağı Koruması kapsamında saha verileri ve resmi mevzuat parametreleri doğrultusunda analiz gerçekleştirilmiştir.
AB SKDM (CBAM) ile Entegrasyon ve Mahsup Mekanizması
AB Sınırda Karbon Düzenlemesi (SKDM), demir-çelik, çimento, alüminyum, gübre ve elektrik ihracatçılarından gömülü karbon bedeli talep etmektedir. Ancak SKDM Tüzüğü'nün 9. maddesine göre, menşe ülkede ödenen resmi karbon bedeli AB sınırında ödenecek vergiden tam olarak mahsup edilir. Türkiye'de EPİAŞ ETS fiyatı oluştukça, Türk sanayicisi Brüksel'e vergi ödemek yerine bu bedeli Türkiye hazinesine ödeyecektir. Bu fonlar doğrudan yerli sanayinin yeşil dönüşüm teşviklerine aktarılacaktır.
Teknik Değerlendirme & Metodoloji Notu
AB SKDM (CBAM) ile Entegrasyon ve Mahsup Mekanizması kapsamında saha verileri ve resmi mevzuat parametreleri doğrultusunda analiz gerçekleştirilmiştir.
Tesis Düzeyinde İzleme, Raporlama ve Doğrulama (İRD / MRV)
ETS'nin işleyebilmesinin temeli, hilesiz ve denetlenebilir veridir. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın İRD yönetmeliği uyarınca; tesisler yakıt tüketimlerini, hammadde girdilerini ve laboratuvar analizlerini kayıt altına almak zorundadır. Hazırlanan yıllık sera gazı raporları, TÜRKAK tarafından akredite edilmiş bağımsız doğrulayıcı kuruluşlarca yerinde denetlenir. Doğrulanmış raporu olmayan tesisler piyasada işlem yapamaz ve ağır idari para cezalarıyla karşılaşır.
Teknik Değerlendirme & Metodoloji Notu
Tesis Düzeyinde İzleme, Raporlama ve Doğrulama (İRD / MRV) kapsamında saha verileri ve resmi mevzuat parametreleri doğrultusunda analiz gerçekleştirilmiştir.
Şirketler İçin Karbon Stratejisi Kontrol Listesi
Sanayi kuruluşlarının ETS öncesi tamamlaması gereken aksiyonlar: 1) Tesisinizin İRD kapsamına girip girmediğini (20 MW termal güç eşiği) kontrol edin; 2) İç Karbon Fiyatlaması (Shadow Carbon Price) belirleyerek yatırım fizibilitelerine ton başına 20–50 USD karbon maliyeti ekleyin; 3) Enerji verimliliği projelerini hızlandırarak ihtiyaç duyulacak tahsisat miktarını asgariye indirin; 4) Finans ve sürdürülebilirlik ekiplerine EPİAŞ Karbon Piyasası alım-satım prosedürleri eğitimini verin.
Teknik Değerlendirme & Metodoloji Notu
Şirketler İçin Karbon Stratejisi Kontrol Listesi kapsamında saha verileri ve resmi mevzuat parametreleri doğrultusunda analiz gerçekleştirilmiştir.
Birincil ve teknik kaynaklar
STR Energy Editoryal Ekibi
Kurumsal yayıncı
Editoryal ilkeler ve kaynak kontrolü kapsamında gözden geçirildi.
Bu rehber eğitim amaçlıdır; yatırım, hukuk veya bağlayıcı mühendislik tavsiyesi değildir. Güncel mevzuat ve resmi kayıtlar karar öncesinde ayrıca doğrulanmalıdır.
İlgili makaleler
Konuyu tamamlayan diğer STR Energy rehberleri.
Türkiye Elektrik Piyasası
PTF, GİP, YEKDEM ve Dengesizlik: Elektrik Maliyetini Okuma Rehberi
Makaleyi okuAvrupa ve Küresel Elektrik Verisi
ENTSO-E Elektrik Verilerini Doğru Karşılaştırma Rehberi
Makaleyi okuEndüstriyel Enerji Yönetimi